काठमाडौं । आज हरिशयनी एकादशी पर्व मनाइँदैछ । यस पावन अवसरमा सनातन धर्मावलम्बीहरूले घर–घरमा तुलसीको बिरुवा मठमा सारी विशेष पूजा–आराधना गरिरहेका छन् । भगवान् विष्णुको प्रतीकका रूपमा पूजिने तुलसी धार्मिक महत्वका साथसाथै औषधीय गुणले भरिपूर्ण वनस्पति पनि हो ।
आयुर्वेददेखि आधुनिक अध्ययनसम्म तुलसीलाई रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने, श्वासप्रश्वास प्रणाली स्वस्थ राख्ने र विभिन्न संक्रमणबाट जोगाउने जडीबुटीका रूपमा उल्लेख गरिएको छ ।
आयुर्वेदका अनुसार बिहान खाली पेटमा चारदेखि पाँचवटा तुलसीका पात पानीसँग वा पिसेर सेवन गर्दा शरीरको प्रतिरोधात्मक क्षमता बढ्छ र विभिन्न संक्रमणबाट जोगिन मद्दत पुग्छ ।
तुलसीको नियमित सेवनले श्वासप्रश्वास प्रणालीको झिल्लीलाई स्वस्थ राख्छ । छातीमा जमेको कफ हटाउन, चिसो लाग्नबाट जोगाउन र छातीको दुखाइ कम गर्न तुलसी प्रभावकारी मानिन्छ । दम, ब्रोंकाइटिस तथा अन्य श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या भएका व्यक्तिका लागि पनि यो उपयोगी छ ।
ज्वरो नियन्त्रणमा पनि तुलसी काम लाग्छ । विशेषगरी निमोनिया वा मलेरियाको ज्वरोमा तुलसीसँग मरिच मिसाएर सेवन गर्ने परम्परा छ । तुलसी, अदुवा र मरिचको चियाले टाउको दुख्ने, नाक बन्द हुने, पिनास तथा श्वासनलीको समस्या कम गर्न मद्दत गर्ने आयुर्वेदिक मान्यता छ ।
तुलसीलाई दूधसँग मिसाएर बिहान खाली पेटमा सेवन गर्दा अझ बढी फाइदा हुन्छ । यस्तो मिश्रणले दम तथा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या, माइग्रेन र टाउको दुखाइ घटाउन तथा मुटुको स्वास्थ्य राम्रो राख्न सहयोग पुग्ने आयुर्वेदमा उल्लेख छ ।
तथापि विशेषज्ञहरू सावधान गराउँछन् — तुलसी औषधीय वनस्पति भए पनि यसको सेवन उचित मात्रामा र सही विधिले गर्नुपर्छ । दीर्घरोग भएका, नियमित औषधि सेवन गरिरहेका वा गर्भवती महिलाले तुलसीलाई औषधिका रूपमा प्रयोग गर्नुअघि चिकित्सक वा आयुर्वेद विशेषज्ञको परामर्श लिनु उचित हुन्छ ।
हरिशयनी एकादशीको यस अवसरमा तुलसीको पूजा मात्र नभई यसको औषधीय महत्वबारे पनि जनचेतना फैलाउन आवश्यक देखिन्छ ।
