काठमाडौं। आज असार १५, राष्ट्रिय धान दिवस तथा रोपाइँ महोत्सव। देशभर हिलो, रोपाइँ, दही–चिउरा र लोकगीतको रौनक छ। तर यो उत्साह केवल तराईका फाँट र पहाडका गराहरूमा मात्र सीमित छैन — जहाँ धान फल्दै फल्दैन, त्यहाँ पनि मानिसहरूले आफ्नै मौलिक शैलीमा यो दिन उत्तिकै हर्षका साथ मनाउँदैछन्।
नेपालमा प्रत्येक वर्ष असार १५ गते धान दिवस मनाइन्छ। धान रोपाइँको मुख्य समय यही हुने भएकाले यस दिन किसानको मेहनत, कृषि उत्पादन र धानको महत्त्वलाई सम्मान गरिन्छ। नेपाल कृषि प्रधान देश हो र अधिकांश नेपालीको मुख्य खाना नै भात हो, त्यसैले धान दिवसको महत्त्व झनै बढी छ।
यस दिन किसानहरू सामूहिक रूपमा खेतमा धान रोप्छन्, हिलोमा खेल्छन्, लोकगीत गाउँछन्, नाचगान गर्छन् र दही–चिउरा खान्छन्। सरकारी निकाय, कृषि कार्यालय, विद्यालय र स्थानीय संस्थाहरूले आधुनिक कृषि प्रविधि प्रवर्द्धन गर्ने र किसानलाई प्रोत्साहन गर्ने विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्छन्। धान दिवसले युवाहरूलाई कृषिप्रति आकर्षित गर्न र खाद्य सुरक्षामा योगदान दिन पनि प्रेरित गर्छ।
तर नेपालको हरेक भू–भाग धान खेतीको लागि उपयुक्त छैन। मनाङ, मुस्ताङ र डोल्पाको माथिल्लो भागजस्ता उच्च हिमाली जिल्लाहरूमा अत्यधिक चिसो र भौगोलिक कठिनाइका कारण धान उम्रन सक्दैन। त्यहाँका बासिन्दाको जीवन र संस्कृतिको आधार जौं, फापर, कोदो, आलु, सिमी र अन्य रैथाने बाली नै हुन्।
त्यस्ता ठाउँमा असार १५ कसरी मनाइन्छ त? जवाफ छ — आफ्नै रैथाने तरिकाले।
धान नहुने ठाउँमा कागुनोको खिर वा कोदोको परिकार बनाएर उत्सव मनाउने चलन छ। कोदोको सेलरोटी बनाउने परम्परा पनि छ। यसैगरी, बजारबाट ल्याइएको चिउरासँग चौँरी वा याकको दूधबाट बनेको बाक्लो, सुगन्धित दही र घिउ मिसाएर खाने चलन पनि हिमाली भेगमा छ। यसरी धान दिवस भूगोलको सीमा नाघेर सांस्कृतिक एकताको पर्वमा परिणत हुन्छ।
पछिल्ला वर्षहरूमा जलवायु परिवर्तनको असर बढ्दै जाँदा यी रैथाने बालीहरू भविष्यको खाद्य सुरक्षाका लागि झनै महत्त्वपूर्ण विकल्पका रूपमा हेरिन थालिएका छन्।
यस वर्षको धान दिवसले एउटा सशक्त सन्देश दिएको छ — नेपालको कृषि केवल धानको हरियालीमा मात्र सीमित छैन। हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएका रैथाने बाली, स्थानीय ज्ञान र परम्परागत कृषि संस्कृतिको संरक्षणमै देशको दिगो भविष्य लुकेको छ। धान फल्ने खेतको हरियोपन जति मूल्यवान् छ, धान नफल्ने गाउँमा पुस्तौंदेखि जोगाइएका रैथाने बीउ र परम्परागत खेती प्रणाली पनि त्यत्तिकै अमूल्य सम्पदा हुन्।
