काठमाडौं । साउन महिना सुरु हुनेबित्तिकै नेपाली महिलाहरूको गला पोतेले र नाडी हरिया-पहेँला चुराले सजिन थाल्छ । हिन्दु धर्मावलम्बी महिलाहरूका लागि साउन केवल एउटा महिना मात्र नभई प्रकृति र संस्कृतिको संगम हो । तर, यो सांस्कृतिक सौन्दर्यको आर्थिक पाटो भने उत्तिकै परनिर्भर देखिन्छ — किनभने नेपाली महिलाले लगाउने चुरा, पोते र टिकाका लागि वर्षेनी करोडौँ रुपैयाँ विदेश जाने गरेको छ ।
भन्सार विभागको पछिल्लो तीन आर्थिक वर्षको तथ्यांक हेर्दा यो निर्भरता झनै स्पष्ट हुन्छ । गत आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा मात्रै नेपालले ६० करोड ४५ लाख ८१ हजार रुपैयाँ बराबरको चुरा, टिका र पोते आयात गरेको छ । यस अवधिमा ३४ लाख ७० हजार ५२५ ग्रस यस्ता सामग्री भित्रिएका छन् । उल्लेखनीय छ कि भन्सार विभागले यी सामग्रीको आयातका लागि ग्रस एकाई प्रयोग गर्छ र एक ग्रसमा १४४ वटा चुरा हुन्छन् ।
आर्थिक वर्ष २०८१/८२ मा ५४ करोड ६४ लाख ८८ हजार रुपैयाँ बराबरको ३८ लाख ५२ हजार ८०३ ग्रस चुरा, पोते र टिका आयात भएको थियो । त्यस्तै, आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा पनि ५४ करोड २० लाख ७४ हजार रुपैयाँ खर्चिएर ३७ लाख ५२ हजार ग्रस यी सामग्री भित्रिएका थिए । तीन वर्षको औसत हेर्दा वार्षिक ५३ करोड रुपैयाँभन्दा बढी रकम केवल यिनै सामग्रीका लागि विदेशिने गरेको देखिन्छ ।
नेपालमा यी सामग्रीहरू छिमेकी मुलुक भारत र चीनबाट मात्र नभई कतार, अमेरिका, उज्वेकस्तान र अस्ट्रेलिया लगायतका मुलुकबाट समेत आयात हुने गरेका छन् । विशेषगरी पोतेका दानाहरू तेस्रो मुलुकबाट आई नेपालमा उनेर बजारमा पठाइने गरिन्छ ।
साउन महिनामा विवाहित महिलाहरू श्रीमानको दीर्घायुको कामना गर्दै र अविवाहित युवतीहरू असल वरको कामना गर्दै शिवजीको पूजा-आराधना गर्छन् । यसै क्रममा हरियो र पहेँलो रङलाई प्राथमिकता दिइन्छ । साउन लाग्नुभन्दा हप्ता दिन अघिदेखि नै पोते र चुरा पसलहरूमा भीड लाग्न थाल्छ — सहरका गल्लीदेखि गाउँका पसलसम्म हरिया चुराले भरिभराउ हुन्छन् । तर, ती पसलमा झुण्डिएका रङ्गीन सामग्रीले हाम्रो व्यापार घाटाको एउटा पाटोलाई पनि प्रतिनिधित्व गरिरहेका हुन्छन् ।
संस्कृतिविद्हरूका अनुसार साउनमा हरियो लगाउनुको अर्थ प्रकृतिसँग नजिक हुनु हो । तर, यो सांस्कृतिक सौन्दर्यभित्र लुकेको आर्थिक परनिर्भरता भने गम्भीर छ । यदि स्वदेशमै यस्ता सामग्रीहरूको उत्पादनमा जोड दिइयो भने वर्षेनी विदेशिने ५३ करोडभन्दा बढी रुपैयाँ जोगिन सक्छ र हाम्रो संस्कृति र अर्थतन्त्र दुवै बलियो हुन सक्छ । अहिलेलाई भने, नेपाली महिलाको साउने उत्साह विदेशी चुरा र पोतेकै भरमा टिकेको छ ।
