काठमाडौं । वरिष्ठ पत्रकार हरिहर विरही नेपाली राजनीति र पत्रकारिता क्षेत्रका एक सम्मानित व्यक्तित्व हुन् । जनकपुरमा विद्यार्थी जीवन बिताउँदादेखि नै लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा होमिएका विरहीले जननायक बीपी कोइरालासँग लामो समय सँगै बिताउने अवसर पाए ।
नेपाल न्यूज बैंकसँगको कुराकानीमा विरहीले बीपी कोइरालाको व्यक्तित्व, उनको राजनीतिक दूरदर्शिता र आफू पत्रकारितामा कसरी प्रवेश गरे भन्ने रोचक प्रसङ्ग सुनाएका छन्।
**जनकपुरदेखि बनारससम्म**
विरहीको राजनीतिक यात्रा जनकपुरबाट सुरु भएको थियो । पञ्चायती व्यवस्थाको जमानामा राजा महेन्द्रको जन्मोत्सवको दिन अर्थात् फागुन ७ गते उनले जनकपुरको जानकी मन्दिर अगाडि रहेको महेन्द्रको मूर्तिमा कालो मोसो दलेर आफ्नो विद्रोही भावना प्रदर्शन गरे । यस काममा उनलाई केशव कोइराला — जो पछि शहीद भए — र वर्तमान लोकतान्त्रिक समाजवादी पार्टीका नेता महन्थ ठाकुरले साथ दिएका थिए । यसपछि उनी पहिलो पटक जेल परे ।
जेलबाट छुटेपछि विरही वि.सं. २०२७ सालमा बनारसमा निर्वासित जीवन बिताइरहेका बीपी कोइरालालाई भेट्न पुगे । त्यहीँ उनको भेट गणेशमान सिंह र शैलजा आचार्यसँग पनि भयो ।
**हतियार मागेका विरहीलाई बीपीले दिए कलम**
विरही भन्छन्, ‘त्यो समय युवा जोश थियो । विमान अपहरणको घटनापछि मलाई पनि सशस्त्र क्रान्तिमै होमिनुपर्छ भन्ने लागेको थियो र बीपीसँग हतियार माग्न गएको थिएँ ।’
तर बीपीले युवा विरहीको जोश देखेर तुरुन्त हतियार दिएनन् । केही दिन आफ्नो नजिकै राखेपछि उनलाई एउटा ऐतिहासिक सुझाव दिए — ‘तिमी सशस्त्र क्रान्तितिर होइन, प्रकाशन र प्रचार शाखातिर लाग । युद्धले एक पटक परिवर्तन त ल्याउला, तर त्यो परिवर्तनलाई दिगो बनाउन र जनमत तयार गर्न प्रेसको भूमिका बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।’
बीपीकै निर्देशनमा विरही ‘तरुण’ पत्रिकाको सम्पादक मण्डलमा सामेल भए । बीपीले उनलाई भारतका प्रतिष्ठित सम्पादकहरूसँग परिचय गराइदिए र लेख्न उत्प्रेरित गरे । बीपीको भनाइ थियो — जनतालाई चेतनशील र जागरुक नबनाई आएको प्रजातन्त्र टिक्दैन । यसरी एक विद्रोही युवा बीपीको मार्गदर्शनमा पत्रकारिताको बाटोमा हिँड्न थाले ।
**सुवर्ण शमशेरबारे लेखेको लेख र बीपीको सम्झाउने तरिका**
विरहीले बीपीको उदारता र राजनीतिक सुझबुझको एउटा घटना सम्झन्छन् । तत्कालीन कार्यवाहक सभापति सुवर्ण शमशेरले राजालाई भक्तिपूर्ण सहयोग गर्ने भनी वक्तव्य दिएपछि विरहीले कलकत्ताको ‘वार्ता’ पत्रिकामा ‘सुवर्ण शमशेरको आत्मसमर्पण’ शीर्षकमा कडा लेख लेखे । उनलाई लागेको थियो — बीपी यो लेख देखेर खुसी हुनेछन् । तर बीपीले उनलाई कौसीमा लगेर सम्झाए ।
बीपीले भने, ‘तिमीले लेखेको कुराले म र सुवर्णजीबीच झन् फाटो ल्याउँछ । उहाँले राजासँग जुन नरम नीति लिनुभएको छ, त्यो मेरै सल्लाहमा भएको हो । नेताहरूबीचको रणनीतिक कुरा नबुझी टिप्पणी गर्दा आन्दोलनलाई घाटा पुग्छ ।’ यो घटनाले विरहीलाई नेतृत्वको मर्यादा र आन्तरिक रणनीतिको महत्त्व बुझायो ।
**राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति र राष्ट्रियताको चिन्ता**
सिक्किम भारतमा विलय, अफगानिस्तानको अस्थिरता र इरानको संकट देखेपछि बीपीले नेपालमा पनि वैदेशिक हस्तक्षेप बढ्न सक्ने र राष्ट्रियता संकटमा पर्न सक्ने खतरा देखे । विरहीका अनुसार, राजा र जनताबीचको द्वन्द्वले तेस्रो पक्षले फाइदा उठाउने डरले बीपीले वि.सं. २०३३ सालमा ‘राष्ट्रिय मेलमिलाप’को नीति अघि सारेका थिए ।
बीपी भन्थे, ‘प्रजातन्त्र बिना राष्ट्रियता बलियो हुँदैन र राष्ट्रियता रहेन भने राजसंस्था पनि रहँदैन ।’ त्यही नीतिअन्तर्गत विरही पनि नेपाल फर्किए र जनकपुरमा पक्राउ परी १८ महिना रामेछाप जेलमा बिताए ।
**आज पनि सान्दर्भिक छन् बीपीका विचार**
विरहीका नजरमा बीपी केवल एक राजनीतिक नेता मात्र नभई साहित्य, दर्शन र वैज्ञानिक चिन्तन भएका विलक्षण प्रतिभा थिए । बीपीले वि.सं. २००६ सालमै संविधानसभाको कुरा उठाएका थिए, जुन दशकौँपछि मात्र साकार भयो । उनले राजतन्त्रलाई ‘म्याद गुज्रिएको औषधि’को संज्ञा दिएका थिए, जसले भविष्यमा राजतन्त्रको अन्त्य निश्चित छ भन्ने संकेत गर्थ्यो ।
वरिष्ठ पत्रकार विरही भन्छन्, ‘मैले जीवनमा धेरै नेताहरू देखेँ, तर आफ्नो वचन र निष्ठाप्रति बीपी जति इमानदार व्यक्ति अर्को पाइनँ । उनको विचार आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ र लामो समयसम्म रहनेछ ।’
बीपी कोइरालाको त्यही ‘कलम समात्’ भन्ने सल्लाहले नै नेपालले हरिहर विरहीजस्तो निर्भीक र तार्किक पत्रकार पायो, जसले आज पनि बीपीका लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई जीवन्त राख्दै कलम चलाइरहेका छन् ।
